Plant hŷn yn ymwybodol o newyddion ffug

29 Tachwedd 2017

Mae gan blant hŷn lai o ffydd mewn newyddion sy’n cael ei weld ar y cyfryngau cymdeithasol na newyddion o ffynonellau eraill. Maent hefyd yn defnyddio nifer o fesurau i wahanu ffaith a ffuglen, yn ôl ymchwil Ofcom.

Mae dros hanner (54%) y plant 12-15 oed yn defnyddio llwyfannau’r cyfryngau cymdeithasol, fel Facebook a Twitter, i gael gafael ar newyddion ar-lein, sy’n golygu mai dyma'r ail ffynhonnell newyddion fwyaf poblogaidd ar ôl y teledu (62%).

Mae'r newyddion mae plant yn ei ddarllen drwy’r cyfryngau cymdeithasol yn cael ei ddarparu gan wefannau trydydd parti. Tra bydd rhai o'r rhain yn sefydliadau newyddion dibynadwy, efallai nad yw'r un peth yn wir am eraill.

Ond mae llawer o blant yn ymwybodol o’r risgiau hyn. Dim ond 32% o blant 12-15 oed (sy’n dweud mai'r cyfryngau cymdeithasol yw un o’u prif ffynonellau newyddion) sy’n credu bod y newyddion y maent yn ei weld drwy'r safleoedd hyn bob amser yn wir neu’n wir y rhan fwyaf o'r amser. Mae’r ganran sy’n dweud hyn am y teledu a’r radio yn 59%.

Mae bron i dri chwarter y plant 8-12 oed (73%) sy’n mynd ar-lein yn ymwybodol o'r cysyniad o ‘newyddion ffug’, ac mae pedwar ymhob deg (39%) yn dweud eu bod wedi gweld stori newyddion ffug ar-lein neu ar y cyfryngau cymdeithasol.

Daw’r canfyddiadau o Adroddiad Ofcom  Adroddiad am Agweddau a Defnydd Plant a Rhieni o’r Cyfryngau 2017. Eleni am y tro cyntaf, mae’r adroddiad yn ystyried sut mae plant 12-15 oed yn defnyddio newyddion a chynnwys ar-lein.

Hidlo newyddion ffug

Mae mwyafrif helaeth y plant 12-15 oed sy’n dilyn y newyddon ar y cyfryngau cymdeithasol yn cwestiynu’r cynnwys maent yn ei weld. Dywed bron i naw ymhob deg (86%) y byddent yn gwneud o leiaf un ymgais ymarferol i ganfod a ydy stori newyddion ar y cyfryngau cymdeithasol yn wir neu beidio.

Dyma'r prif ddulliau mae plant hŷn yn dweud y byddent yn eu defnyddio:

  • Gweld a ydy'r stori newyddion yn ymddangos yn rhywle arall (byddai 48% o blant sy’n dilyn newyddion ar y cyfryngau cymdeithasol yn gwneud hyn).
  • Darllen sylwadau ar ôl yr adroddiad newyddion i geisio cael cadarnhad bod y stori’n ddilys (39%)
  • Gweld a ydy’r sefydliad y tu ôl i'r stori yn un y gallant ymddiried ynddo (26%)
  • Asesu ansawdd broffesiynol yr erthygl (20%)

Mae oddeutu 63% o’r plant 12-15 oed sy’n ymwybodol o newyddion ffug yn barod i wneud rhywbeth amdano, gyda 35% yn dweud y byddent yn dweud wrth eu rhieni neu aelod arall o'r teulu; byddai 18% yn gadael sylw yn dweud eu bod yn meddwl bod y stori newyddion yn un ffug; a byddai 14% yn hysbysu’r wefan cyfryngau cymdeithasol yn uniongyrchol.

Ond mae rhai plant angen help o hyd i wahaniaethu rhwng ffaith a ffuglen. Dywed bron hanner (46%) y plant 12-15 oed sy’n defnyddio'r cyfryngau cymdeithasol i gael newyddion eu bod yn ei chael hi’n anodd dweud a ydy stori newyddion ar y cyfryngau cymdeithasol yn wir ac mae 8% yn dweud na fyddent yn gwneud unrhyw wiriadau.

Dywedodd Emily Keaney, Pennaeth Ymchwil Plant yn Ofcom: “Mae’r rhan fwyaf o blant hŷn yn defnyddio'r cyfryngau cymdeithasol erbyn hyn i gael gafael ar newyddion. Felly, mae’n bwysig eithriadol y gallant gymryd eu hamser i werthuso beth maent yn ei ddarllen, yn enwedig gan nad ydy hi bob amser yn hawdd gwahaniaethu rhwng ffaith a ffuglen.

“Mae’n galonogol fod pob plentyn bron erbyn hyn yn dweud bod ganddynt strategaethau i ganfod a ydy stori newyddion ar y cyfryngau cymdeithasol yn wir neu ddim. Efallai fod dau reswm am hyn: dim cymaint o ffydd mewn newyddion sy’n cael ei rannu drwy'r cyfryngau cymdeithasol a’r ffaith fod y genhedlaeth ddigidol yn gwybod mwy am y byd ar-lein.

Bywydau ar-lein plant

Mae mwy o blant nag erioed o'r blaen yn defnyddio’r rhyngrwyd. Mae naw ymhob deg (92% o blant 5-15 oed) ar-lein yn 2017 – i fyny o 87% y llynedd.

Mae dros hanner y plant cyn oed ysgol (53% o blant 3-4 oed) a 79% o blant 5-7 oed ar-lein – 12 pwynt canran o gynnydd o un flwyddyn i'r llall yn y ddau grŵp oedran. Y rheswm am lawer o'r twf hwn yw’r defnydd cynyddol sy’n cael ei wneud o ddyfeisiau llechen.

Er bod y rhan fwyaf o lwyfannau cyfryngau cymdeithasol yn mynnu bod defnyddwyr yn 13 oed a hŷn, maent yn boblogaidd iawn ymysg plant iau. Mae gan dros chwarter (28%) y plant 10 oed broffil ar y cyfryngau cymdeithasol, sy’n codi i oddeutu hanner y plant 11 neu 12 oed (46% a 51%).

Ychydig o rieni sy’n gwybod beth yw'r gofyniad o ran isafswm oed. Roedd chwech ymhob deg rhiant i blant sy’n defnyddio Facebook (62%), ac oddeutu wyth ymhob deg rhiant i blant sy’n defnyddio Instagram neu Snapchat (79% a 85%) naill ai ddim yn gwybod bod cyfyngiad oedran, neu wedi rhoi’r oed anghywir.

Ar wahân i’r cyfryngau cymdeithasol, un o brif gyrchfannau ar-lein plant o bob oed ydy YouTube, gydag wyth ymhob deg (81%) plentyn 5-15 oed yn defnyddio'r wefan yn rheolaidd i wylio rhaglenni neu glipiau byr.

Ymysg plant hŷn, YouTube ydy'r brand cynnwys mwyaf cyfarwydd; mae 94% o blant 12-15 oed wedi clywed amdano o’i gymharu ag 89% ar gyfer ITV, 87% ar gyfer Netflix, ac 82% ar gyfer BBC One a Two.

Profiadau negyddol ar-lein

Mae hanner y plant (49%) 12-15 oed sy’n defnyddio’r rhyngrwyd yn dweud nad ydynt 'byth’ yn gweld cynnwys atgas ar-lein.[1] Ond mae canran y plant sydd wedi gweld y cyfryw gynnwys wedi cynyddu eleni, o 34% yn 2016 i 45% yn 2017.

Bu i fwy na thraean (37%) y plant a welodd y math hwn o gynnwys weithredu mewn rhyw ffordd. Yr ymateb mwyaf cyffredin oedd rhoi gwybod i'r wefan dan sylw (17%). Roedd y camau eraill yn cynnwys ychwanegu sylw i ddweud nad oedd y cynnwys yn iawn yn eu barn nhw (13%), a blocio’r sawl a rannodd neu a wnaeth y sylwadau atgas (12%).

Adolygu’r cynnwys i blant ar y teledu

Dengys ymchwil heddiw fod y rhan fwyaf o blant 8-15 oed yn credu bod digon o raglenni ar y teledu i blant o’r un oedran, a bod y cynnwys yn adlewyrchu'u bywydau’n briodol.

Ond mae rhai plant 8-15 oed yn anghytuno. Dywed traean (35%) o blant 8-11 oed sy’n gwylio'r teledu nad oes digon o raglenni sy’n dangos plant sy’n edrych yn debyg iddynt hwy; tra mae 41% o blant 12-15 oed yn dweud nad oes digon o raglenni’n dangos plant sy’n byw yn eu rhan hwy o'r wlad.

Gan fwrw ymlaen â’r ymchwil hwn, mae Ofcom heddiw wedi lansio Adolygiad o'r Cynnwys i Blant. Byddwn yn edrych ar yr amrywiaeth o raglenni plant ar draws darlledwyr teledu a darparwyr cynnwys, a’u hansawdd, ac yn dwyn sylw at unrhyw feysydd sy’n achosi pryder.

Y cyfryngau mewn bywydau yn ôl oed: cipolwg