Plant hŷn yn ymwybodol o newyddion ffug

29 Tachwedd 2017

  • Mae’r cyfryngau cymdeithasol yn ffynhonnell newyddion boblogaidd i blant 8-12 oed (y ‘tweens’), ond nid oes gan bob un ffydd ynddo
  • Byddai naw ymhob deg o blant hŷn yn ceisio canfod a ydy’r newyddion ar y cyfryngau cymdeithasol yn wir
  • Mae mwy o blant iau nag erioed o'r blaen yn mynd ar-lein, gan gynnwys hanner y plant cyn oed ysgol
  • Plant hŷn yn adnabod brand YouTube yn well na BBC One ac ITV
  • Ofcom yn lansio adolygiad o deledu plant a chynnwys ar-alwad

Mae gan blant hŷn lai o ffydd mewn newyddion sy’n cael ei weld ar y cyfryngau cymdeithasol na newyddion o ffynonellau eraill. Maent hefyd yn defnyddio nifer o fesurau i wahanu ffaith a ffuglen, yn ôl ymchwil Ofcom.

Mae dros hanner (54%) y plant 12-15 oed yn defnyddio llwyfannau’r cyfryngau cymdeithasol, fel Facebook a Twitter, i gael gafael ar newyddion ar-lein, sy’n golygu mai dyma'r ail ffynhonnell newyddion fwyaf poblogaidd ar ôl y teledu (62%).

Mae'r newyddion mae plant yn ei ddarllen drwy’r cyfryngau cymdeithasol yn cael ei ddarparu gan wefannau trydydd parti. Tra bydd rhai o'r rhain yn sefydliadau newyddion dibynadwy, efallai nad yw'r un peth yn wir am eraill.

Ond mae llawer o blant yn ymwybodol o’r risgiau hyn. Dim ond 32% o blant 12-15 oed (sy’n dweud mai'r cyfryngau cymdeithasol yw un o’u prif ffynonellau newyddion) sy’n credu bod y newyddion y maent yn ei weld drwy'r safleoedd hyn bob amser yn wir neu’n wir y rhan fwyaf o'r amser. Mae’r ganran sy’n dweud hyn am y teledu a’r radio yn 59%.

Mae bron i dri chwarter y plant 8-12 oed (73%) sy’n mynd ar-lein yn ymwybodol o'r cysyniad o ‘newyddion ffug’, ac mae pedwar ymhob deg (39%) yn dweud eu bod wedi gweld stori newyddion ffug ar-lein neu ar y cyfryngau cymdeithasol.

Daw’r canfyddiadau o Adroddiad Ofcom  Adroddiad am Agweddau a Defnydd Plant a Rhieni o’r Cyfryngau 2017. Eleni am y tro cyntaf, mae’r adroddiad yn ystyried sut mae plant 12-15 oed yn defnyddio newyddion a chynnwys ar-lein.

Hidlo newyddion ffug

Mae mwyafrif helaeth y plant 12-15 oed sy’n dilyn y newyddon ar y cyfryngau cymdeithasol yn cwestiynu’r cynnwys maent yn ei weld. Dywed bron i naw ymhob deg (86%) y byddent yn gwneud o leiaf un ymgais ymarferol i ganfod a ydy stori newyddion ar y cyfryngau cymdeithasol yn wir neu beidio.

Dyma'r prif ddulliau mae plant hŷn yn dweud y byddent yn eu defnyddio:

  • Gweld a ydy'r stori newyddion yn ymddangos yn rhywle arall (byddai 48% o blant sy’n dilyn newyddion ar y cyfryngau cymdeithasol yn gwneud hyn).
  • Darllen sylwadau ar ôl yr adroddiad newyddion i geisio cael cadarnhad bod y stori’n ddilys (39%)
  • Gweld a ydy’r sefydliad y tu ôl i'r stori yn un y gallant ymddiried ynddo (26%)
  • Asesu ansawdd broffesiynol yr (20%)

Mae oddeutu 63% o’r plant 12-15 oed sy’n ymwybodol o newyddion ffug yn barod i wneud rhywbeth amdano, gyda 35% yn dweud y byddent yn dweud wrth eu rhieni neu aelod arall o'r teulu; byddai 18% yn gadael sylw yn dweud eu bod yn meddwl bod y stori newyddion yn un ffug; a byddai 14% yn hysbysu’r wefan cyfryngau cymdeithasol yn uniongyrchol.

Ond mae rhai plant angen help o hyd i wahaniaethu rhwng ffaith a ffuglen. Dywed bron hanner (46%) y plant 12-15 oed sy’n defnyddio'r cyfryngau cymdeithasol i gael newyddion eu bod yn ei chael hi’n anodd dweud a ydy stori newyddion ar y cyfryngau cymdeithasol yn wir ac mae 8% yn dweud na fyddent yn gwneud unrhyw wiriadau.

Dywedodd Emily Keaney, Pennaeth Ymchwil Plant yn Ofcom: “Mae’r rhan fwyaf o blant hŷn yn defnyddio'r cyfryngau cymdeithasol erbyn hyn i gael gafael ar newyddion. Felly, mae’n bwysig eithriadol y gallant gymryd eu hamser i werthuso beth maent yn ei ddarllen, yn enwedig gan nad ydy hi bob amser yn hawdd gwahaniaethu rhwng ffaith a ffuglen.

“Mae’n galonogol fod pob plentyn bron erbyn hyn yn dweud bod ganddynt strategaethau i ganfod a ydy stori newyddion ar y cyfryngau cymdeithasol yn wir neu ddim. Efallai fod dau reswm am hyn: dim cymaint o ffydd mewn newyddion sy’n cael ei rannu drwy'r cyfryngau cymdeithasol a’r ffaith fod y genhedlaeth ddigidol yn gwybod mwy am y byd ar-lein.

Bywydau ar-lein plant

Mae mwy o blant nag erioed o'r blaen yn defnyddio’r rhyngrwyd. Mae naw ymhob deg (92% o blant 5-15 oed) ar-lein yn 2017 – i fyny o 87% y llynedd.

Mae dros hanner y plant cyn oed ysgol (53% o blant 3-4 oed) a 79% o blant 5-7 oed ar-lein – 12 pwynt canran o gynnydd o un flwyddyn i'r llall yn y ddau grŵp oedran.

Y rheswm am lawer o'r twf hwn yw’r defnydd cynyddol sy’n cael ei wneud o ddyfeisiau llechen: mae 65% o blant 3-4 oed, a 75% o blant 5-7 oed yn defnyddio’r dyfeisiau hyn gartref erbyn hyn – i fyny o 55% a 67% yn 2016.

Mae hoff gyfryngau cymdeithasol plant wedi newid yn ystod y blynyddoedd diweddar hefyd. Yn 2014, roedd gan 69% o blant 12-15 oed broffil ar y cyfryngau cymdeithasol a dywedodd y rhan fwyaf o’r rhain (66%) fod eu prif broffil ar Facebook. Mae nifer y plant 12-15 oed sydd â phroffil yn 74% erbyn hyn, tra mae’r nifer sy’n dweud mai Facebook yw eu prif broffil wedi gostwng i 40%.

Mewn cyferbyniad, mae poblogrwydd Snapchat wedi tyfu’n sydyn ymysg y grŵp oedran hwn. Dywed dros dri ymhob deg (32%) mai hwn yw eu prif broffil ar y cyfryngau cymdeithasol, i fyny o 3% yn unig yn 2014.

Er bod y rhan fwyaf o lwyfannau cyfryngau cymdeithasol yn mynnu bod defnyddwyr yn 13 oed a hŷn, maent yn boblogaidd iawn ymysg plant iau. Mae gan dros chwarter (28%) y plant 10 oed broffil ar y cyfryngau cymdeithasol, sy’n codi i oddeutu hanner y plant 11 neu 12 oed (46% a 51%).

Ychydig o rieni sy’n gwybod beth yw'r gofyniad o ran isafswm oed. Roedd chwech ymhob deg rhiant i blant sy’n defnyddio Facebook (62%), ac oddeutu wyth ymhob deg rhiant i blant sy’n defnyddio Instagram neu Snapchat (79% a 85%) naill ai ddim yn gwybod bod cyfyngiad oedran, neu wedi rhoi’r oed anghywir.

Mae llawer o rieni yn dewis peidio â defnyddio’r cyfyngiadau oedran. Ymysg rhieni plant 5-15 oed, dywedodd dros bedwar ymhob deg (43%) y byddent yn gadael i’w plentyn ddefnyddio safleoedd cyfryngau cymdeithasol cyn iddynt gyrraedd yr isafswm oed gofynnol.

Un rheswm posibl am hyn yw bod rhieni y rhan fwyaf o blant 5-15 oed (96%) yn dweud eu bod yn cadw golwg ar ddefnydd eu plant o’r rhyngrwyd. Mae hyn yn cynnwys cael sgyrsiau rheolaidd â’u plant am ddiogelwch ar-lein, defnyddio offer technegol fel hidlyddion ar lefel rhwydwaith, sefydlu rheolau ar gyfer defnyddio'r rhyngrwyd, neu oruchwylio’r plentyn yn uniongyrchol. Mae dau ymhob pump rhiant (40%) yn defnyddio'r pedwar dull.

Mae mwy o rieni plant 5-15 oed yn defnyddio hidlyddion lefel rhwydwaith gartref - 37% y llynedd, bron i ddwywaith y lefel yn 2014.

Ar wahân i’r cyfryngau cymdeithasol, un o brif gyrchfannau ar-lein plant o bob oed ydy YouTube, gydag wyth ymhob deg (81%) plentyn 5-15 oed yn defnyddio'r wefan yn rheolaidd i wylio rhaglenni neu glipiau byr.

Ymysg plant hŷn, YouTube ydy'r brand cynnwys mwyaf cyfarwydd; mae 94% o blant 12-15 oed wedi clywed amdano o’i gymharu ag 89% ar gyfer ITV, 87% ar gyfer Netflix, ac 82% ar gyfer BBC One a Two.

Profiadau negyddol ar-lein

Mae hanner y plant (49%) 12-15 oed sy’n defnyddio’r rhyngrwyd yn dweud nad ydynt 'byth’ yn gweld cynnwys atgas ar-lein.[1] Ond mae canran y plant sydd wedi gweld y cyfryw gynnwys wedi cynyddu eleni, o 34% yn 2016 i 45% yn 2017.

Bu i fwy na thraean (37%) y plant a welodd y math hwn o gynnwys weithredu mewn rhyw ffordd. Yr ymateb mwyaf cyffredin oedd rhoi gwybod i'r wefan dan sylw (17%). Roedd y camau eraill yn cynnwys ychwanegu sylw i ddweud nad oedd y cynnwys yn iawn yn eu barn nhw (13%), a blocio’r sawl a rannodd neu a wnaeth y sylwadau atgas (12%).

Adolygu’r cynnwys i blant ar y teledu

Dengys ymchwil heddiw fod y rhan fwyaf o blant 8-15 oed yn credu bod digon o raglenni ar y teledu i blant o’r un oedran, a bod y cynnwys yn adlewyrchu'u bywydau’n briodol.[2]

Ond mae rhai plant 8-15 oed yn anghytuno. Dywed traean (35%) o blant 8-11 oed sy’n gwylio'r teledu nad oes digon o raglenni sy’n dangos plant sy’n edrych yn debyg iddynt hwy; tra mae 41% o blant 12-15 oed yn dweud nad oes digon o raglenni’n dangos plant sy’n byw yn eu rhan hwy o'r wlad.

Gan fwrw ymlaen â’r ymchwil hwn, mae Ofcom heddiw wedi lansio Adolygiad o'r Cynnwys i Blant[3]. Byddwn yn edrych ar yr amrywiaeth o raglenni plant ar draws darlledwyr teledu a darparwyr cynnwys, a’u hansawdd, ac yn dwyn sylw at unrhyw feysydd sy’n achosi pryder.

Bydd yr adolygiad yn ystyried tri maes eang:

  • Ymddygiad a dymuniadau’r gynulleidfa. Pa gynnwys mae plant yn ei wylio, a sut maent yn mynd ato? Byddwn hefyd yn ystyried barn plant am amrywiaeth ac ansawdd y cynnwys sydd ar gael ar hyn o bryd.
  • Y rhaglenni plant sydd ar gael. Pa gynnwys mae darlledwyr teledu a darparwyr cynnwys eraill yn ei wneud ar gyfer plant? Bydd hyn yn cynnwys rhaglenni gan ddarlledwyr gwasanaeth cyhoeddus, sianeli teledu masnachol, a darparwyr gwasanaethau ffrydio ac ar-alwad.
  • Cymhellion i fuddsoddi mewn cynnwys i blant. Beth yw’r cymhellion a'r anghymhellion i ddarlledwyr fuddsoddi mewn cynnwys i blant?  Byddwn yn ystyried sut mae'r ffactorau hyn yn effeithio ar ansawdd ac amrywiaeth y cynnwys sydd ar gael.

Mae Ofcom yn gwahodd cyfraniadau cychwynnol ar gyfer yr adolygiad erbyn 31 Ionawr 2018. Byddwn yn cyhoeddi ein canfyddiadau, ynghyd ag unrhyw fesurau rheoleiddio posibl, yn ystod haf 2018.

DIWEDD

Nodiadau i Olygyddion

  1. Mae ‘cynnwys atgas' yn golygu rhywbeth atgas ar y rhyngrwyd sydd wedi’i gyfeirio at grŵp penodol o bobl, ar sail, er enghraifft, eu rhyw, eu crefydd, eu hanabledd, eu rhywioldeb neu eu hunaniaeth o ran rhywedd’.
  2. Dywed mwyafrif y plant 8-11 oed (76%) a 12-15 oed (65%) bod digon o raglenni ar gyfer plant eu hoed, a digon o raglenni sy’n dangos plant yn gwneud y pethau y maent hwy neu eu ffrindiau yn eu gwneud (63% a 54%).
  3. Bydd yr adolygiad hwn yn ein helpu i benderfynu sut y gallwn, ac a allwn, ddefnyddio'r pŵer newydd yn Neddf yr Economi Ddigidol 2017 sy’n ein galluogi i gyhoeddi meini prawf ar gyfer rhaglenni plant, ac, os yw’n briodol, osod amodau ar gyfer y darlledwyr gwasanaeth cyhoeddus trwyddedig (gwasanaethau Channel 3, Channel 4 a Channel 5).

Y cyfryngau mewn bywydau yn ôl oed: cipolwg